Cây Bách Bộ: Dược Liệu Vàng Trị Ho Và Giun Sán

Hiện nay, dược liệu này vẫn có mặt trong nhiều loại siro, cao lỏng và viên ngậm ho. Tuy nhiên, bách bộ có độc tính nhẹ. Dùng sai cách hoặc quá liều có thể gây hại. 

Bài viết này sẽ giúp bạn hiểu rõ cây bách bộ có tác dụng gì, cách dùng đúng và những lưu ý an toàn cần biết.

Bách bộ là gì?

Bách bộ là cây thuốc dạng dây leo, có rễ củ được dùng làm dược liệu trị ho và diệt ký sinh trùng. Đây là vị thuốc nam phổ biến, mọc hoang ở nhiều tỉnh miền núi và trung du Việt Nam. Bộ phận dùng làm thuốc chủ yếu là củ bách bộ đã phơi hoặc sấy khô.

Tên gọi, phân loại thực vật

Cây bách bộ có tên khoa học là Stemona tuberosa Lour. Cây thuộc họ Bách bộ (Stemonaceae).

Trong dân gian, cây còn có nhiều tên gọi khác:

• Dây ba mươi, củ ba mươi: Tên này xuất phát từ đặc điểm rễ củ mọc thành chùm. Mỗi gốc cây có thể có từ 10 đến 30 củ, thậm chí nhiều hơn.

• Dây đẹt ác, sam sám: Cách gọi theo vùng miền, phổ biến ở một số tỉnh phía Bắc.

• Bách bộ: Theo cách giải thích truyền thống, "bách" nghĩa là trăm, "bộ" chỉ số lượng lớn. Tên gọi gợi ý lượng củ dồi dào dưới mỗi gốc cây.

Hình ảnh cây bách bộ và củ bách bộ trong tự nhiên

Để nhận diện đúng dược liệu, bạn có thể dựa vào các đặc điểm sau khi xem hình ảnh cây bách bộ:

• Thân cây: Dây leo, dài từ 5 đến 10 mét. Phần thân phía dưới hóa gỗ, phía trên mềm và nhẵn.

• Lá: Lá thường mọc đối, đôi khi mọc vòng 3–4 lá. Phiến lá hình tim, đầu nhọn. Điểm nhận biết quan trọng là gân lá song song, cong theo mép lá, có các gân ngang nhỏ.

• Hoa: Hoa mọc ở kẽ lá, màu vàng lục, có sọc tím nhạt.

• Rễ củ: Đây là bộ phận làm thuốc. Củ phình to hình thoi, dài 10–20 cm, mọc thành chùm dày đặc. Củ tươi có vỏ màu vàng nhạt, ruột trắng ngà.

Củ thường được thu hái vào mùa thu. Sau đó người ta rửa sạch, đồ chín hoặc nhúng nước sôi, bóc bỏ lõi, rồi phơi khô để bảo quản.

Cây bách bộ có tác dụng gì?

Cây bách bộ có tác dụng chính là giảm ho, nhuận phổi và diệt ký sinh trùng như giun kim, giun đũa, chấy rận. Các công dụng này được ghi nhận cả trong Y học cổ truyền lẫn nghiên cứu dược lý hiện đại. Hoạt chất đóng vai trò quan trọng nhất là nhóm alkaloid trong củ.

Công dụng của bách bộ theo Y học cổ truyền

Theo Đông y, bách bộ có đặc điểm như sau:

Vì đi vào kinh Phế và có tính ôn nhẹ, bách bộ phù hợp với cả ho mới mắc lẫn ho kéo dài. Các thầy thuốc thường dùng dạng tẩm mật ong sao vàng (chích bách bộ) để tăng tác dụng nhuận phế, giảm vị đắng.

Tác dụng giảm ho, viêm phế quản

Thành phần chính tạo nên công dụng của bách bộ là các alkaloid. Tiêu biểu gồm stemonine, tuberostemonine, stemonidine.

Theo các tài liệu dược lý được Vinmec và Medlatec tổng hợp, cơ chế tác động gồm:

• Ức chế trung khu ho: Stemonine làm giảm tính hưng phấn của trung khu hô hấp. Nhờ đó, phản xạ ho được kiềm chế.

• Hiệu quả so sánh được với codein: Một số nghiên cứu trên động vật cho thấy tác dụng giảm ho của bách bộ không kém codein. Điểm khác biệt là dược liệu này ít nguy cơ gây nghiện hơn.

• Kháng khuẩn: Trong thử nghiệm in vitro, dịch chiết bách bộ ức chế một số vi khuẩn như trực khuẩn lao, phế cầu khuẩn, tụ cầu vàng và liên cầu.

• Giãn phế quản: Hoạt chất giúp giảm co thắt cơ trơn phế quản, hỗ trợ người bị viêm phế quản dễ thở hơn.

Lưu ý: Kết quả kháng khuẩn chủ yếu là dữ liệu phòng thí nghiệm. Bách bộ không thay thế được thuốc kháng sinh hay phác đồ điều trị lao.

Diệt ký sinh trùng, giun sán và côn trùng

Ngoài trị ho, bách bộ còn nổi tiếng với khả năng diệt ký sinh trùng:

• Giun kim, giun đũa: Alkaloid làm tê liệt hệ thần kinh cơ của giun. Giun mất khả năng bám vào thành ruột và bị đào thải ra ngoài.

• Chấy rận: Nước sắc hoặc rượu ngâm bách bộ bôi lên tóc giúp diệt chấy, rận hiệu quả.

• Côn trùng gây hại: Trong nông nghiệp truyền thống, nước ngâm bách bộ từng được dùng để diệt sâu bọ, ruồi nhặng.

• Mẩn ngứa ngoài da: Nước sắc dùng rửa ngoài giúp giảm ngứa do ghẻ, nấm ngoài da.

Các chế phẩm phổ biến từ bách bộ

Ngày nay, bách bộ dược liệu không chỉ được dùng dạng sắc truyền thống. Nhiều chế phẩm tiện lợi đã ra đời để phù hợp với nhịp sống hiện đại.

Cao bách bộ

Cao bách bộ là dạng chiết xuất cô đặc từ củ bách bộ. Dược liệu được sắc nhiều lần, lọc bỏ bã rồi cô lại thành dạng cao lỏng hoặc cao đặc.

Vậy cao bách bộ có tác dụng gì? Công dụng của cao bách bộ tập trung vào:

• Ho mãn tính: Hỗ trợ giảm ho khan, ho kéo dài nhiều tuần.

• Ho gà: Được dùng trong một số bài thuốc hỗ trợ giảm cơn ho gà ở trẻ lớn (theo chỉ định thầy thuốc).

• Viêm họng hạt: Giúp làm dịu cổ họng, giảm kích ứng.

Ưu điểm của dạng cao là dễ sử dụng, dễ định liều và bảo quản được lâu hơn dược liệu khô. Khi thắc mắc cao bách bộ chữa bệnh gì cho trường hợp cụ thể của mình, bạn nên hỏi ý kiến dược sĩ hoặc bác sĩ trước khi dùng.

Củ bách bộ ngâm rượu

Củ bách bộ ngâm rượu chủ yếu dùng ngoài da. Cách làm tham khảo:

• Sơ chế: Chọn củ bách bộ khô, rửa sạch, để ráo.

• Tỷ lệ: Khoảng 100g củ khô với 500ml rượu trắng 35–40 độ.

• Ngâm: Cho vào bình thủy tinh, đậy kín, để nơi thoáng mát từ 7–10 ngày.

• Sử dụng: Dùng bông thấm rượu bôi lên vùng da bị viêm da, chàm, ngứa hoặc bôi lên tóc để trị chấy.

Củ bách bộ có tác dụng gì khi uống rượu ngâm? Một số tài liệu dân gian dùng liều rất nhỏ để hỗ trợ hô hấp. Tuy nhiên, việc uống cần hết sức thận trọng. Rượu làm tăng hấp thu alkaloid, dễ dẫn tới quá liều. Bạn tuyệt đối không tự ý uống khi chưa có chỉ định của thầy thuốc.

Thành phần trong siro hoặc viên ngậm ho

Bách bộ là thành phần quen thuộc trong nhiều siro ho thảo dược tại Việt Nam. Dược liệu thường được phối hợp với cát cánh, tỳ bà diệp, mạch môn, cam thảo hoặc húng chanh.

Việc phối hợp giúp tăng hiệu quả làm dịu họng, long đờm. Đồng thời, liều bách bộ trong mỗi lần dùng được kiểm soát chặt chẽ, an toàn hơn so với tự sắc tại nhà.

Một số bài thuốc từ bách bộ dược liệu

Các bài thuốc dưới đây mang tính tham khảo. Liều lượng thực tế cần được thầy thuốc Y học cổ truyền điều chỉnh theo thể trạng từng người.

Bài thuốc trị ho khan, ho lâu ngày không khỏi

Bài thuốc này phù hợp với thể ho do phế âm hư: ho khan, ít đờm, họng khô, miệng khát.

• Thành phần tham khảo: Bách bộ 12g, mạch môn 12g, sa sâm 12g. Có thể thêm cát cánh 8g và cam thảo 4g.

• Cách dùng: Sắc với khoảng 600ml nước, còn 200ml. Chia 2–3 lần uống trong ngày khi còn ấm.

• Thời gian: Thường dùng 5–7 ngày rồi đánh giá lại.

Trong bài, mạch môn và sa sâm giúp dưỡng âm, nhuận phế. Bách bộ đảm nhận vai trò chỉ khái. Sự kết hợp này vừa giảm ho, vừa làm dịu tình trạng khô rát họng. Bạn nên tham vấn bác sĩ YHCT trước khi áp dụng, nhất là khi ho kéo dài trên 3 tuần.

Bài thuốc đặc trị giun kim ở trẻ em

Giun kim gây ngứa hậu môn về đêm, khiến trẻ quấy khóc, mất ngủ. Dân gian sử dụng nước sắc bách bộ để thụt tháo đại tràng.

• Cách làm tham khảo: Bách bộ khoảng 20g, sắc đặc lấy nước.

• Cách dùng: Thụt vào hậu môn buổi tối trước khi ngủ, liên tục vài ngày.

Cảnh báo: Thụt tháo ở trẻ nhỏ có nguy cơ tổn thương niêm mạc và ngộ độc alkaloid nếu sai liều. Thủ thuật này cần được thực hiện hoặc hướng dẫn bởi người có chuyên môn y tế. Hiện nay, thuốc tẩy giun theo chỉ định bác sĩ nhi vẫn là lựa chọn ưu tiên và an toàn hơn.

Tác dụng phụ và lưu ý an toàn khi sử dụng bách bộ

Bách bộ là dược liệu có độc tính nhẹ. Theo các tài liệu dược học, liều sắc thông thường cho người lớn chỉ khoảng 6–12g mỗi ngày.

Dấu hiệu dùng quá liều:

• Tiêu hóa: Buồn nôn, nôn, đau bụng, tiêu chảy.

• Thần kinh: Đau đầu, chóng mặt, mệt lả.

• Hô hấp: Trường hợp nặng có thể gây ức chế trung khu hô hấp, dẫn đến khó thở. Đây là tình trạng cần cấp cứu ngay.

Chống chỉ định:

• Người tỳ vị hư yếu: Người hay đầy bụng, ăn kém, tiêu hóa chậm.

• Người đang tiêu chảy: Bách bộ có thể làm tình trạng nặng hơn.

• Phụ nữ mang thai và trẻ nhỏ: Đây là hai nhóm cần đặc biệt thận trọng. Việc dùng bách bộ phải có sự chỉ định khắt khe của bác sĩ chuyên khoa. Không tự ý áp dụng các bài thuốc truyền miệng trên mạng xã hội.

Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) và nhiều cơ sở y tế như Mayo Clinic đều khuyến cáo: ho kéo dài trên 3 tuần, ho ra máu, sốt cao hoặc khó thở cần được khám bệnh sớm. Thảo dược chỉ nên đóng vai trò hỗ trợ, không thay thế chẩn đoán và điều trị y khoa.

Chăm sóc cổ họng mỗi ngày cùng Thiên Môn 400 Bổ Phổi Premium Titafa

Không phải ai cũng có thời gian sắc thuốc hay tự tính liều dược liệu. Vì vậy, các chế phẩm thảo dược bào chế sẵn là lựa chọn tiện lợi và dễ kiểm soát hơn.

Viên ngậm Thiên Môn 400 Bổ Phổi Premium Titafa được phát triển theo hướng phối hợp dược liệu dưỡng phế quen thuộc. Thành phần chính gồm cao khô hỗn hợp từ thiên môn, mạch môn, xạ can và kha tử. Sản phẩm bổ sung thêm cao lá thường xuân cùng tinh dầu bạc hà, gừng và húng chanh.

Sản phẩm hỗ trợ làm dịu họng, giảm cảm giác khó chịu do ho, ho có đờm, đau rát họng và khản tiếng do viêm họng, viêm phế quản.

• Đối tượng: Trẻ em từ 6 tuổi và người lớn.

• Cách dùng: Trẻ 6–12 tuổi ngậm 1 viên/lần, 3 lần/ngày. Từ 12 tuổi trở lên ngậm 1 viên/lần, 4 lần/ngày.

• Lưu ý: Không dùng cho trẻ có tiền sử động kinh, co giật do sốt cao; người tiểu đường; người tỳ vị hư hàn, đi ngoài phân lỏng; người mẫn cảm với thành phần. Người đang dùng thuốc nên hỏi ý kiến chuyên gia y tế.

Sản phẩm này không phải là thuốc và không có tác dụng thay thế thuốc chữa bệnh.

Kết luận

Bách bộ là dược liệu quý với công dụng nổi bật: giảm ho, nhuận phế và diệt giun sán, chấy rận. Từ củ bách bộ, người ta bào chế thành nhiều dạng như cao bách bộ, rượu ngâm bôi ngoài da, hay thành phần trong siro và viên ngậm ho.

Tuy nhiên, vị thuốc này có độc tính nhẹ. Bạn cần dùng đúng liều, tránh tự ý áp dụng bài thuốc truyền miệng, đặc biệt với phụ nữ mang thai và trẻ nhỏ. Khi ho kéo dài hoặc có dấu hiệu bất thường, hãy đi khám để được chẩn đoán chính xác.

Sản phẩm Thiên Môn 400 Bổ Phổi Premium Titafa có thể mua tại các nhà thuốc, quầy thuốc trên toàn quốc hoặc đặt hàng trực tuyến tại nhãn hiệu Titafa, hotline tư vấn 1900 2163.

--------------

Xem thêm:

1. Rau Kinh Giới Có Tác Dụng Gì Đối Với Sức Khỏe Con Người?

2. Thiên Môn Đông Có Tác Dụng Gì? Đặc Điểm, Công Dụng Và Cách Sử Dụng An Toàn

3. Mạch Môn (Mạch Môn Đông): Công Dụng Và Bài Thuốc Y Học Cổ Truyền