Trào Ngược Dạ Dày Gây Ho, Có Đờm: Nhận Biết Và Điều Trị

Ngạc nhiên thay, "thủ phạm" có thể đến từ dạ dày: trào ngược dạ dày gây ho đờm là nguyên nhân phổ biến nhưng thường bị bỏ qua. Bài viết này giải mã cơ chế, triệu chứng và cách trị ho do trào ngược dạ dày hiệu quả.

Ho, đờm kéo dài uống thuốc hô hấp mãi không khỏi? "Thủ phạm" có thể đến từ dạ dày

Nhiều người bị ho, vướng đờm ở cổ dai dẳng, đã uống nhiều loại thuốc ho, thậm chí kháng sinh nhưng không đỡ. Họ đi khám tai mũi họng, chụp X-quang phổi nhưng không thấy vấn đề rõ ràng.

Vấn đề không nằm ở phổi?

Đặt ra nghi vấn: Vấn đề có thể không nằm ở phổi hay phế quản, mà xuất phát từ chính dạ dày của bạn. Khi axit dạ dày "đi sai đường", trào ngược lên thực quản và hầu họng, nó tạo ra một chuỗi phản ứng dẫn đến ho mạn tính và tăng tiết đờm.

Nguyên nhân hàng đầu gây ho mạn tính

Trào ngược dạ dày thực quản (GERD - Gastroesophageal Reflux Disease) là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây ra ho mạn tính (kéo dài >8 tuần) ở người lớn, đặc biệt là ho về đêm do trào ngược dạ dày. Theo thống kê, GERD là nguyên nhân của 10-40% các trường hợp ho mạn tính không rõ nguyên nhân.

"Giải mã" cơ chế gây ho, đờm của trào ngược dạ dày

Để hiểu rõ triệu chứng trào ngược dạ dày gây ho, cần nắm vững cơ chế bệnh sinh.

1. Cơ chế kích thích trực tiếp (Lý thuyết vi sặc)

Giải thích:

Trào ngược dạ dày gây ho đờm xảy ra khi cơ thắt thực quản dưới (vòng cơ nối giữa thực quản và dạ dày) yếu hoặc mở không đúng lúc. Khi nằm hoặc về đêm, một lượng nhỏ axit dạ dày và enzyme pepsin trào ngược lên cao đến vùng hầu họng, thanh quản, thậm chí tràn vào đường thở (hiện tượng vi sặc).

Hậu quả:

Các chất này có tính ăn mòn cao, gây "bỏng" và viêm niêm mạc đường hô hấp. Niêm mạc họng, thanh quản bị tổn thương, kích hoạt phản xạ ho để bảo vệ và đẩy chất kích thích ra ngoài. Đây là cơ chế phòng vệ tự nhiên của cơ thể ngăn axit tràn sâu vào phổi.

2. Cơ chế phản xạ thần kinh

Giải thích:

Ngay cả khi axit không lên đến họng, chỉ cần trào ngược vào phần dưới của thực quản cũng có thể gây ho. Axit kích thích các thụ thể cảm giác ở niêm mạc thực quản, gửi tín hiệu qua dây thần kinh phế vị (vagus nerve) - một dây thần kinh dùng chung giữa đường tiêu hóa và đường hô hấp.​

Hậu quả:

Gây ra một tín hiệu thần kinh "nhầm lẫn", khiến phế quản co thắt và kích hoạt phản xạ ho, dù không có gì bất thường trực tiếp trong phổi. Đây là lý do tại sao nhiều người bị ho do trào ngược dạ dày mà chụp X-quang phổi hoàn toàn bình thường.

3. Tại sao lại có đờm?

Giải thích:

Khi niêm mạc họng và đường thở bị axit tấn công liên tục, chúng sẽ phản ứng bằng cách tăng tiết dịch nhầy (đờm) để trung hòa axit và tự bảo vệ. Đây là cơ chế sinh lý để tạo "lá chắn" chống lại sự ăn mòn của axit.

Đặc điểm đờm do trào ngược:

• Đờm thường trong, đặc, dính và gây cảm giác vướng víu ở cổ họng​

• Lượng đờm không nhiều bằng viêm phế quản do nhiễm trùng

• Khó khạc ra, hay có cảm giác "nuốt không trôi, khạc không ra"​

• Không có màu vàng/xanh như đờm nhiễm khuẩn

8 dấu hiệu "vạch mặt" cơn ho của bạn là do trào ngược dạ dày

Đây là phần quan trọng giúp bạn tự chẩn đoán sơ bộ triệu chứng trào ngược dạ dày gây ho.

1. Ho mạn tính kéo dài trên 8 tuần, không rõ nguyên nhân:​

• Ho khan hoặc ho có ít đờm, không đáp ứng với các điều trị hô hấp thông thường​

• Đã dùng nhiều loại thuốc ho nhưng không khỏi​

2. Ho nhiều hơn khi nằm, đặc biệt là ho về đêm hoặc sáng sớm:

• Ho về đêm do trào ngược dạ dày là dấu hiệu đặc trưng

• Khi nằm ngang, trọng lực không còn giúp giữ axit trong dạ dày, axit dễ trào ngược lên​

• Ho nhiều vào sáng sớm khi vừa thức dậy​

3. Ho nhiều sau khi ăn no, ăn đồ chua, cay, dầu mỡ:

• Các thực phẩm này làm tăng tiết axit dạ dày và làm lỏng cơ thắt thực quản​

• Ho xuất hiện hoặc tăng nặng 15-30 phút sau bữa ăn​

4. Ho không đáp ứng hoặc đáp ứng kém với các loại thuốc ho thông thường:​

• Đã dùng thuốc long đờm, kháng sinh nhưng vẫn ho​

• Đây là dấu hiệu quan trọng để nghĩ đến nguyên nhân ngoài phổi​

5. Kèm theo các triệu chứng tiêu hóa:

• Ợ nóng, ợ chua: Cảm giác nóng rát từ bụng lên ngực, sau xương ức

• Ợ hơi sau ăn

• Nóng rát sau xương ức (heartburn)​

• Khó tiêu, đầy bụng, chướng hơi​

6. Kèm theo các triệu chứng tai mũi họng:

• Đau họng mạn tính, đặc biệt vào buổi sáng​

• Khàn tiếng không rõ nguyên nhân, tăng nặng vào sáng sớm

• Cảm giác vướng, nghẹn ở cổ ("cảm giác có cục ở họng")

• Đắng miệng, hôi miệng vào sáng sớm​

• Trào ngược dạ dày gây ngứa họng ho có đờm do axit kích thích niêm mạc​

7. Không có các triệu chứng nhiễm trùng điển hình:

• Không sốt, không sổ mũi, không đau đầu​

• Đây là điểm phân biệt quan trọng với viêm phế quản do vi khuẩn/virus

• Ho có đờm nhưng không sốt là dấu hiệu gợi ý GERD​

8. Tiền sử có bệnh về dạ dày:​

• Đã từng bị viêm dạ dày, loét dạ dày, trào ngược​

• Có thói quen ăn uống không tốt (ăn cay, uống cà phê nhiều, ăn đêm...)​

Bảng phân biệt:

Cách trị ho do trào ngược dạ dày

Cách trị ho do trào ngược dạ dày cần tập trung vào việc kiểm soát axit dạ dày và ngăn chặn trào ngược.

Thay đổi lối sống và chế độ ăn – Nền tảng quan trọng nhất

Chế độ ăn cho người bị ho do trào ngược:​

Nên ăn gì:​

• Chia nhỏ bữa ăn: 5-6 bữa nhỏ/ngày thay vì 3 bữa lớn

• Thực phẩm có tính kiềm:

  • Chuối (tốt cho dạ dày, giảm axit)​

  • Yến mạch, cháo​

  • Rau xanh: Rau dền, bắp cải, bông cải, cà rốt​

  • Khoai lang, khoai tây

  • Gừng (giảm viêm, hỗ trợ tiêu hóa)​

• Thực phẩm dễ tiêu:

  • Gà luộc, gà hấp, thịt nạc​

  • Cá hấp, tôm, mực (hải sản nhẹ)​

  • Trứng luộc chín​

• Ngũ cốc nguyên hạt: Gạo lứt, bánh mì nguyên cám

• Sữa chua không đường: Tốt cho vi sinh đường ruột​

Cần kiêng gì:​

• Đồ ăn chua: Cam, chanh, dứa, me, giấm

• Đồ cay: Ớt, tiêu, gừng tươi nồng độ cao

• Đồ dầu mỡ: Chiên rán, thức ăn nhanh, thịt mỡ

• Cà phê, trà đậm đặc (caffeine làm tăng tiết axit)​

• Rượu bia (kích thích dạ dày, làm lỏng cơ thắt thực quản)

• Sô cô la (chứa caffeine và theobromine)

• Bạc hà (làm lỏng cơ thắt thực quản)

• Cà chua, nước sốt cà chua (có tính axit cao)

• Nước ngọt có gas (tăng áp lực trong dạ dày)

Thói quen sống quan trọng:

• Không ăn no trong vòng 3 giờ trước khi ngủ: Cho dạ dày thời gian tiêu hóa trước khi nằm​

• Kê cao đầu giường 15-20cm: Sử dụng trọng lực để ngăn axit trào ngược

• Giảm cân (nếu thừa cân): Béo bụng tăng áp lực lên dạ dày​

• Bỏ thuốc lá: Nicotine làm lỏng cơ thắt thực quản​

• Mặc quần áo rộng rãi: Không thắt lưng chặt

• Tránh căng thẳng, stress: Stress tăng tiết axit​

Sử dụng thuốc điều trị trào ngược (Theo chỉ định của bác sĩ)

Thuốc trị ho do trào ngược dạ dày tập trung vào việc giảm axit:

1. Thuốc trung hòa axit (Antacid):

• Ví dụ: Maalox, Attapulgite​

• Cơ chế: Trung hòa axit dạ dày đã có sẵn

• Ưu điểm: Tác dụng nhanh (5-10 phút), giảm triệu chứng tạm thời

• Nhược điểm: Tác dụng ngắn (1-2 giờ), không ngăn sản xuất axit mới

2. Thuốc ức chế thụ thể H2 (H2RA - H2 Receptor Antagonists):

• Ví dụ: Ranitidine, Famotidine, Cimetidine​

• Cơ chế: Ngăn chặn thụ thể H2 trên tế bào dạ dày, giảm tiết axit

• Liều lượng: Thay đổi tùy từng loại​

• Tác dụng: Trung bình (6-12 giờ)

3. Thuốc ức chế bơm Proton (PPI - Proton Pump Inhibitors):

• Ví dụ: Omeprazole, Esomeprazole, Pantoprazole, Lansoprazole

• Cơ chế: Ức chế mạnh bơm proton H+/K+-ATPase trong tế bào thành dạ dày, ngăn sản xuất axit ở nguồn

• Ưu điểm: Nhóm thuốc hiệu quả nhất điều trị GERD và LPR

• Liều lượng: PPI liều chuẩn trong 8-12 tuần (có thể kéo dài hơn)​

• Cách dùng: Uống khi bụng đói, ít nhất 30 phút trước bữa sáng​

• Lưu ý: Không cắt, nghiền hoặc nhai, nuốt nguyên viên​

4. Thuốc Alginate:​

• Cơ chế: Tạo hàng rào gel bảo vệ niêm mạc thực quản

• Liều dùng: 10-20ml sau bữa ăn và/hoặc trước khi ngủ​

5. Thuốc prokinetic:​

• Tăng nhu động thực quản, giúp thức ăn đi xuống dạ dày nhanh hơn

• Tăng sức co cơ thắt thực quản dưới

Các thuốc hỗ trợ giảm triệu chứng ho, đờm

Trong khi chờ thuốc dạ dày phát huy tác dụng (thường 2-4 tuần), có thể:

• Dùng tạm thời các loại siro thảo dược làm dịu họng: Giảm kích ứng niêm mạc​

• Thuốc long đờm nếu đờm quá đặc: Acetylcysteine, Ambroxol (nếu cần)​

• Ngậm viên ngậm thảo dược: Giúp giảm ngứa họng, vướng đờm​

Lưu ý quan trọng: Không dùng thuốc ức chế ho (trị ho khan) vì không giải quyết nguyên nhân.​

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao chỉ bị ho mà không bị ợ nóng?

Đây là trường hợp trào ngược họng thanh quản thầm lặng (LPR - Laryngopharyngeal Reflux).​

Giải thích:​

• Axit chỉ lên đến họng, thanh quản mà không ở lại thực quản đủ lâu để gây cảm giác nóng rát ở ngực

• LPR thường xảy ra vào ban đêm khi nằm, axit lên cao rồi xuống nhanh​

• Đến 50% bệnh nhân LPR không có triệu chứng ợ nóng điển hình​

Triệu chứng chính của LPR:​

• Ho khan mạn tính

• Khàn tiếng

• Cảm giác vướng ở cổ họng

• Đau họng mạn tính

• Thường xuyên phải hắng giọng

Kết luận: Nếu bạn có các triệu chứng trên mà không ợ nóng, vẫn cần nghĩ đến LPR và đi khám.​

2. Điều trị ho do trào ngược dạ dày có lâu không?

Câu trả lời: Có, đây là một quá trình lâu dài, đòi hỏi sự kiên trì.

Thời gian điều trị:

• Thuốc PPI: Tối thiểu 8-12 tuần, có thể kéo dài 3-6 tháng​

• Thay đổi lối sống: Cần duy trì lâu dài, thậm chí suốt đời​

• Triệu chứng ho có thể cải thiện chậm hơn triệu chứng ợ nóng (cần 2-3 tháng)​

Lý do:

• Niêm mạc đường hô hấp cần thời gian để phục hồi sau tổn thương mãn tính​

• Phản xạ ho đã trở thành "thói quen" của thần kinh, cần thời gian để "quên đi"

Kết luận: Cần kiên nhẫn và tuân thủ điều trị đầy đủ.​

3. Uống thuốc ho thông thường có chữa được ho do trào ngược không?

Câu trả lời: Không, vì chỉ giải quyết phần ngọn, không trị được nguyên nhân là axit dạ dày.​

Giải thích:

• Thuốc ho thông thường (long đờm, ức chế ho) chỉ tác động lên đường hô hấp​

• Trong khi đó, "thủ phạm" thực sự là axit dạ dày đang liên tục tấn công niêm mạc

• Nếu không ngăn dòng trào ngược, ho sẽ tái phát ngay khi ngừng thuốc

Kết luận: Cần dùng thuốc trị trào ngược (PPI, H2RA) kết hợp thay đổi lối sống mới hiệu quả.

4. Trẻ em có bị ho do trào ngược dạ dày không?

Câu trả lời: Có, đây là một nguyên nhân phổ biến gây ho có đờm kéo dài ở trẻ em.

Đặc điểm ở trẻ:

• Trẻ nhỏ có cơ thắt thực quản chưa phát triển hoàn thiện

• Triệu chứng: Ho khan về đêm, nôn trớ nhiều, chậm tăng cân, quấy khóc sau bú​

• Có thể gây viêm tai, viêm xoang tái phát

Lưu ý: Cần đưa trẻ đi khám chuyên khoa Tiêu hóa Nhi nếu nghi ngờ.​

Viên ngậm Thiên Môn 400 Bổ Phổi Premium Titafa – Hỗ trợ giảm ho đờm hiệu quả

Với người bị ho có đờm do trào ngược dạ dày, trong quá trình hỗ trợ điều trị, việc giảm triệu chứng khó chịu ở họng rất quan trọng. Viên ngậm Thiên Môn 400 Bổ Phổi Premium của Công ty Cổ phần TITAFA có thể hỗ trợ.​

Viên ngậm Thiên Môn 400 Bổ Phổi Premium là thực phẩm bảo vệ sức khỏe với thành phần chính AP-Bio® (chiết xuất Xuyên tâm liên chuẩn hóa) kết hợp 11 loại thảo dược quý. 

Công dụng: 

• Giúp bổ phổi, giảm ho, giảm đờm, giảm đau rát họng, giảm khản tiếng do viêm họng, viêm phế quản. 

• Sản phẩm đặc biệt phù hợp hỗ trợ giảm trào ngược dạ dày gây ngứa họng ho có đờm, cảm giác vướng ở cổ họng. 

Đối tượng: Người lớn và trẻ từ 6 tuổi. Cách dùng: Ngậm tan trong miệng. Người lớn 3-4 viên/ngày, trẻ từ 6 tuổi 2-3 viên/ngày. 

Lưu ý: Thực phẩm này không phải là thuốc và không có tác dụng thay thế thuốc chữa bệnh.​

Kết luận

Trào ngược dạ dày gây ho đờm là nguyên nhân phổ biến nhưng dễ bị bỏ qua của ho có đờm kéo dài. Nhận biết đúng triệu chứng trào ngược dạ dày gây ho (ho về đêm, ợ nóng, khàn tiếng) giúp chẩn đoán sớm. 

Cách trị ho do trào ngược dạ dày cần tập trung vào kiểm soát axit (thuốc PPI) và thay đổi chế độ ăn cho người bị ho do trào ngược lâu dài. Đừng tự ý dùng thuốc ho thông thường - hãy đi khám để được điều trị đúng nguyên nhân.

Thiên Môn 400 Bổ Phổi Premium có thể mua tại các nhà thuốc, quầy thuốc trên toàn quốc hoặc đặt hàng trực tuyến tại website công ty Titafa, hotline tư vấn 1900 2163.​