- Tư vấn sản phẩm: 1900 2163
Trong kho tàng thuốc nam, củ bình vôi thường được truyền tai như một "thần dược" giúp ngủ ngon và giảm đau. Thực tế, dược liệu này có giá trị thật sự, nhưng cũng tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc nếu dùng sai liều.
Bài viết dưới đây sẽ giải thích rõ dược tính, công dụng và cách dùng an toàn. Nhờ đó, bạn có thể tận dụng lợi ích của vị thuốc mà vẫn tránh được rủi ro không đáng có.
Củ bình vôi là phần thân củ phình to của một loài dây leo thuộc họ Tiết dê, được dùng làm thuốc an thần, giảm đau trong Y học cổ truyền. Đây là vị thuốc nam quen thuộc, có tên gọi xuất phát từ hình dáng củ giống chiếc bình đựng vôi ăn trầu của người xưa.
Về tên khoa học, cây bình vôi phổ biến ở Việt Nam là Stephania glabra (Roxb.) Miers. Một số tài liệu còn ghi nhận loài Stephania rotunda Lour. Cả hai thuộc họ Tiết dê (Menispermaceae). Trong dân gian, cây còn có tên ngải tượng, củ mối trọc, dây mối trọc.
Đặc điểm nhận dạng của cây củ bình vôi:
Thân: Dây leo, dài 2–6m, thân nhẵn, có thể mang màu xanh hoặc tím đỏ tùy loài.
Lá: Lá đơn, mọc so le, hình tròn hoặc hình tim. Điểm đặc trưng là cuống lá đính gần giữa phiến lá, tạo dáng như chiếc lọng.
Hoa: Hoa nhỏ, đơn tính, mọc thành cụm tán ở kẽ lá.
Quả: Quả hạch hình cầu, khi chín có màu đỏ.
Củ: Củ phình to, nằm một phần trên mặt đất. Vỏ ngoài màu nâu đen, sần sùi như đất. Củ có thể nặng vài ki-lô-gam, thậm chí hàng chục ki-lô-gam ở cây lâu năm.
Dân gian thường chia vị thuốc theo màu sắc của ruột củ, nhựa hoặc thân cây. Các loại này có thể thuộc những loài Stephania khác nhau. Do đó, hàm lượng hoạt chất và mức độ an toàn cũng không hoàn toàn giống nhau.
|
Loại |
Đặc điểm nhận biết |
Ghi chú |
|
Củ bình vôi trắng |
Ruột củ màu trắng ngà hoặc vàng nhạt |
Loại phổ biến, được dùng nhiều làm thuốc an thần |
|
Củ bình vôi đỏ |
Khi cắt ra chảy nhựa màu đỏ, ruột hồng đỏ |
Dân gian dùng giảm đau, xương khớp; cần xác định đúng loài |
|
Củ bình vôi tím |
Thân dây và cuống lá màu tím, ruột củ có sắc tím |
Ít phổ biến hơn, dữ liệu nghiên cứu còn hạn chế |
Vì khó phân biệt bằng mắt thường, bạn nên mua dược liệu tại cơ sở uy tín, có nguồn gốc và kiểm nghiệm rõ ràng. Không nên tự đào củ trong rừng để dùng.
Cây mọc hoang chủ yếu ở vùng núi đá vôi. Ở Việt Nam, cây phân bố nhiều tại Hà Giang, Cao Bằng, Lạng Sơn, Hòa Bình, Ninh Bình, Thanh Hóa và một số tỉnh Tây Nguyên. Do khai thác quá mức, nguồn củ tự nhiên đang giảm đáng kể.
Bộ phận dùng làm thuốc là phần củ. Củ được thu hái quanh năm, rửa sạch, gọt bỏ vỏ đen, thái lát mỏng rồi phơi hoặc sấy khô. Dạng này gọi là củ bình vôi khô, dùng để sắc, tán bột hoặc chiết xuất.
Giá trị làm thuốc của dược liệu đến chủ yếu từ nhóm ancaloit trong củ. Đây cũng chính là nhóm chất gây độc nếu dùng quá liều.
Rotundin, còn gọi là L-tetrahydropalmatin, là hoạt chất quan trọng nhất trong củ. Theo tài liệu của GS. Đỗ Tất Lợi, hàm lượng rotundin trong củ khoảng 1,2–1,5%, tùy loài và nơi mọc.
Hoạt chất này tác động lên hệ thần kinh trung ương theo nhiều hướng:
An thần, gây ngủ: Rotundin ức chế thụ thể dopamine ở não, giúp giảm hưng phấn, dễ đi vào giấc ngủ.
Giảm đau: Tác dụng giảm đau ở mức vừa phải, hữu ích với đau đầu, đau do co thắt.
Giãn cơ trơn: Giúp giảm co thắt ở dạ dày, ruột, tử cung.
Rotundin đã được tinh chế thành thuốc tân dược (rotundin sulfat) dùng trong điều trị mất ngủ, lo âu. Điều này cho thấy dược tính của vị thuốc đã được y học hiện đại công nhận. Tuy nhiên, thuốc tinh chế có liều chuẩn xác, còn củ tự nhiên thì không.
Bên cạnh rotundin, củ còn chứa nhiều ancaloit khác như cycleanin, stepharin, roemerin. Mỗi loài có thành phần khác nhau đôi chút.
Một số nghiên cứu ghi nhận các hợp chất này có tác dụng hạ huyết áp nhẹ, chống viêm và giãn cơ. Tuy vậy, nhóm ancaloit nói chung có biên độ an toàn hẹp. Khi dùng liều cao, chúng có thể ức chế thần kinh trung ương và hệ tim mạch.
Củ bình vôi có tác dụng chính là an thần, hỗ trợ giấc ngủ, giảm đau và giảm co thắt cơ trơn. Ngoài ra, vị thuốc còn được dân gian dùng hỗ trợ giảm đau do gút và điều hòa huyết áp. Dưới đây là phân tích cụ thể từng công dụng.
Đây là công dụng nổi bật nhất. Theo Vinmec, dược liệu thường được dùng cho người khó ngủ, ngủ không sâu, hay hồi hộp, lo âu, suy nhược thần kinh.
Nhờ hoạt chất rotundin, người dùng dễ vào giấc hơn và ngủ yên hơn. Khác với một số thuốc ngủ tân dược, vị thuốc ít gây cảm giác nặng đầu khi thức dậy nếu dùng đúng liều. Dù vậy, mất ngủ kéo dài cần được thăm khám để tìm nguyên nhân, như trầm cảm, rối loạn lo âu hay bệnh lý tuyến giáp.
Củ bình vôi chữa bệnh gút là cách dùng khá phổ biến trong dân gian. Tác dụng này chủ yếu đến từ khả năng giảm đau, chống viêm nhẹ của ancaloit. Người bệnh có thể thấy bớt đau nhức khớp trong đợt viêm.
Tuy nhiên, hiện chưa có bằng chứng lâm sàng cho thấy vị thuốc làm giảm acid uric máu, nguyên nhân gốc của bệnh gút. Vì vậy, người bệnh vẫn cần tuân thủ thuốc hạ acid uric và chế độ ăn theo hướng dẫn của bác sĩ.
Tác dụng giãn cơ trơn giúp giảm các cơn đau quặn do co thắt dạ dày, ruột. Dân gian còn dùng dược liệu để giảm đau bụng kinh, đau đầu, đau dây thần kinh.
Với đau dạ dày tái phát nhiều lần, bạn nên đi nội soi. Giảm đau tạm thời có thể che lấp triệu chứng của bệnh lý nghiêm trọng như viêm loét hoặc xuất huyết tiêu hóa.
Một số ancaloit trong củ có tác dụng hạ huyết áp nhẹ và làm chậm nhịp tim. Nhờ vậy, vị thuốc được dùng hỗ trợ người tăng huyết áp nhẹ, hay hồi hộp, đánh trống ngực.
Nhưng chính tác dụng này lại là con dao hai lưỡi. Người đang dùng thuốc hạ áp nếu tự ý dùng thêm có thể bị tụt huyết áp. Tuyệt đối không dùng dược liệu thay thế thuốc điều trị tăng huyết áp.
Nguyên tắc quan trọng nhất là dùng đúng liều. Theo các tài liệu dược học, liều thường dùng của củ khô cho người lớn chỉ khoảng 3–6g mỗi ngày. Không nên dùng liên tục kéo dài quá 2–4 tuần mà không có ý kiến thầy thuốc.
Uống củ bình vôi có tác dụng gì nếu sắc đúng cách? Dạng sắc giúp an thần nhẹ, hỗ trợ giấc ngủ và giảm đau. Cách làm như sau:
Sơ chế: Chọn củ đã thái lát, phơi khô, không mốc, không mùi lạ.
Liều lượng: Dùng 3–6g mỗi ngày cho người lớn.
Cách sắc: Sắc với khoảng 400ml nước, đun nhỏ lửa còn 150ml.
Cách uống: Uống một lần vào buổi tối, trước khi ngủ khoảng 30–60 phút.
Sau khi uống, không lái xe hay vận hành máy móc. Nếu thấy chóng mặt, buồn nôn, cần ngừng ngay.
Củ bình vôi ngâm rượu chủ yếu được dùng để xoa bóp ngoài da, giúp giảm đau nhức xương khớp, bong gân.
Nguyên liệu: Khoảng 100g củ khô thái lát và 1 lít rượu trắng 35–40 độ.
Cách ngâm: Cho vào bình thủy tinh, đậy kín, để nơi thoáng mát khoảng 15–30 ngày.
Cách dùng: Lấy một ít rượu xoa bóp lên vùng khớp đau, ngày 2–3 lần.
Lưu ý, rượu làm tăng hấp thu ancaloit và tăng tác dụng ức chế thần kinh. Vì vậy, không nên tự ý uống rượu ngâm. Nếu muốn dùng đường uống, bạn cần có chỉ định liều cụ thể từ thầy thuốc.
Hiện nay, dược liệu còn được bào chế thành dạng tiện dùng hơn:
Bột mịn: Củ khô được sấy, nghiền mịn. Mỗi lần dùng 1–2g, hòa với nước ấm hoặc mật ong, uống trước khi ngủ. Tổng liều không vượt quá mức khuyến cáo trong ngày.
Cao củ bình vôi: Là dạng chiết xuất cô đặc. Nếu dùng sản phẩm của nhà sản xuất có giấy phép, hãy tuân thủ đúng liều ghi trên nhãn.
Ưu điểm của dạng cao và viên bào chế sẵn là hàm lượng hoạt chất ổn định hơn. Nhờ vậy, nguy cơ quá liều thấp hơn so với tự sắc hay tự tán bột tại nhà.
Tác dụng phụ của củ bình vôi chủ yếu liên quan đến ức chế thần kinh và tim mạch khi dùng quá liều. Ngoài ra, một số báo cáo quốc tế ghi nhận L-tetrahydropalmatin có liên quan đến tổn thương gan khi dùng kéo dài.
Ngộ độc củ bình vôi thường xuất hiện sau khi dùng liều cao hoặc uống kèm rượu. Các biểu hiện gồm:
Say, chóng mặt: Cảm giác lâng lâng, mất thăng bằng, buồn ngủ li bì bất thường.
Nôn mửa: Buồn nôn, nôn nhiều, đau bụng.
Tụt huyết áp: Vã mồ hôi, da tái lạnh, mạch nhanh yếu hoặc chậm.
Nặng hơn: Lơ mơ, thở chậm, co giật, hôn mê. Đây là tình trạng đe dọa tính mạng.
Khi nghi ngờ ngộ độc, hãy xử lý theo các bước sau:
Ngừng dùng ngay: Không cho người bệnh uống thêm thuốc hay rượu.
Gọi cấp cứu 115: Hoặc đưa ngay đến cơ sở y tế gần nhất.
Đặt tư thế an toàn: Cho người bệnh nằm nghiêng nếu lơ mơ hoặc đang nôn, tránh sặc vào phổi.
Không tự gây nôn: Đặc biệt với người đã lơ mơ, vì dễ gây sặc.
Mang theo mẫu dược liệu: Giúp bác sĩ xác định nguyên nhân và xử trí nhanh hơn.
Ancaloit có thể qua nhau thai và sữa mẹ, ảnh hưởng đến hệ thần kinh của thai nhi và trẻ bú mẹ. Tác dụng giãn cơ trơn còn có thể ảnh hưởng đến tử cung. Trẻ em có ngưỡng độc thấp, dễ bị ức chế hô hấp. Vì vậy, ba nhóm đối tượng này không nên dùng.
Những người sau cần tránh hoặc chỉ dùng khi có chỉ định của bác sĩ:
Người huyết áp thấp, nhịp tim chậm: Dược liệu có thể làm huyết áp tụt sâu hơn.
Người đang dùng thuốc an thần, thuốc ngủ, thuốc chống trầm cảm: Dùng chung làm tăng tác dụng ức chế thần kinh, gây ngủ li bì.
Người đang dùng thuốc hạ áp: Nguy cơ tụt huyết áp.
Người có bệnh gan: Nên tránh dùng kéo dài.
Người lái xe, làm việc trên cao: Không dùng trước hoặc trong giờ làm việc.
Không phải lúc nào mất ngủ cũng do căng thẳng. Với nhiều người, nhất là khi thời tiết chuyển mùa, những cơn ho khan về đêm hay cảm giác vướng đờm, rát họng mới là thủ phạm khiến giấc ngủ chập chờn. Khi đó, chăm sóc cổ họng đúng cách cũng là một cách để nghỉ ngơi trọn vẹn hơn.
Từ góc nhìn của đội ngũ chuyên gia Titafa, viên ngậm Thiên Môn 400 Bổ Phổi Premium là một lựa chọn tốt cho nhu cầu này. Sản phẩm được phối hợp từ cao dược liệu thiên môn, mạch môn, xạ can, kha tử và cao lá thường xuân, thêm tinh dầu bạc hà, gừng, húng chanh cho cảm giác thông thoáng. Viên ngậm giúp hỗ trợ làm dịu họng, giảm cảm giác khó chịu do ho, ho có đờm, rát họng và khản tiếng do viêm họng, viêm phế quản.
Sản phẩm dùng được cho trẻ từ 6 tuổi và người lớn. Trẻ 6–12 tuổi ngậm 1 viên mỗi lần, ngày 3 lần; từ 12 tuổi trở lên ngậm 1 viên mỗi lần, ngày 4 lần. Không dùng cho trẻ có tiền sử động kinh, co giật do sốt cao, người tiểu đường, người tỳ vị hư hàn, đi ngoài phân lỏng hoặc mẫn cảm với thành phần. Nếu đang dùng thuốc, bạn nên hỏi ý kiến chuyên gia y tế trước.
Sản phẩm này không phải là thuốc và không có tác dụng thay thế thuốc chữa bệnh.
Nhờ hoạt chất rotundin, vị thuốc từ cây bình vôi mang lại tác dụng an thần, hỗ trợ giấc ngủ, giảm đau và giảm co thắt. Dân gian còn dùng để giảm đau khớp do gút và hỗ trợ điều hòa huyết áp. Tuy nhiên, nhóm ancaloit trong củ có biên độ an toàn hẹp, dễ gây say, nôn, tụt huyết áp nếu quá liều.
Vì vậy, khi dùng củ bình vôi, bạn cần giữ đúng liều 3–6g mỗi ngày, ưu tiên dược liệu rõ nguồn gốc và tránh tự ý uống rượu ngâm. Phụ nữ mang thai, cho con bú, trẻ em, người huyết áp thấp hoặc đang dùng thuốc an thần không nên sử dụng. Khi có dấu hiệu bất thường, hãy đến cơ sở y tế ngay.
Nếu giấc ngủ của bạn thường bị gián đoạn bởi ho hay rát họng về đêm, có thể tham khảo viên ngậm Thiên Môn 400 Bổ Phổi Premium như một cách chăm sóc cổ họng hằng ngày. Sản phẩm có thể mua tại các nhà thuốc, quầy thuốc trên toàn quốc hoặc đặt hàng trực tuyến tại shop Titafa, hotline tư vấn 1900 2163.
---------------
Xem thêm:
1. Trần Bì Có Tác Dụng Gì? Tìm Hiểu Cách Dùng Vị Thuốc Phổ Biến
2. Lá Hen (Cây Bồng Bồng): Tác Dụng Với Bệnh Hen Suyễn Và Cảnh Báo Độc Tính
3. Tang Bạch Bì Là Gì? Một Số Tác Dụng Từ Vị Thuốc Tang Bạch Bì Đối Với Sức Khỏe
Mất ngủ, trằn trọc về đêm, đau nhức xương khớp là những phiền toái khá phổ biến ở người trung niên và cao tuổi.
Vỏ quýt phơi khô là thứ quen thuộc trong gian bếp của nhiều gia đình Việt.
Hen suyễn là bệnh hô hấp mạn tính khá phổ biến ở Việt Nam. Người bệnh thường khó thở, khò khè, ho kéo dài, nhất là khi trời trở lạnh.
Cây dâu tằm quen thuộc với người Việt qua lá nuôi tằm và quả chín mọng. Ít ai biết phần vỏ rễ nằm sâu dưới đất lại là một vị thuốc quý trong Đông y, có tên tang bạch bì.
Bách bộ là một vị thuốc quen thuộc trong Đông y. Ông bà ta thường dùng nó để chữa ho lâu ngày và trị giun kim cho trẻ.
