- Tư vấn sản phẩm: 1900 2163
Ít ai biết rằng, khi được bào chế và để lâu năm, nó trở thành một vị thuốc quý trong Đông y. Đó chính là trần bì, dược liệu có mặt trong hàng trăm bài thuốc trị ho, đầy bụng, khó tiêu.
Vậy vị thuốc này có tác dụng gì, dùng thế nào cho đúng và cần lưu ý điều gì? Bài viết dưới đây sẽ giải đáp chi tiết, từ góc nhìn Y học cổ truyền đến bằng chứng hiện đại.
Trần bì là vỏ quả quýt chín đã phơi hoặc sấy khô, bảo quản lâu năm để làm thuốc. Đây là dược liệu thuộc nhóm lý khí trong Đông y, thường dùng để hóa đờm và hỗ trợ tiêu hóa.
Cây cho dược liệu là cây quýt, tên khoa học Citrus reticulata Blanco, thuộc họ Cam (Rutaceae). Trong Hán Việt, quýt được gọi là "quất". Vì vậy, một số tài liệu còn gọi vị thuốc này là quất bì hay quất trần bì. Cây có nguồn gốc từ vùng Nam Trung Quốc và Đông Nam Á, được trồng phổ biến ở Việt Nam.
Đặc điểm nhận dạng cây trần bì như sau:
Thân cây: Cây gỗ nhỏ, cao 2–5m, cành có thể có gai.
Lá: Lá đơn, mọc so le, hình mác, mặt lá bóng. Vò lá có mùi thơm đặc trưng của họ cam quýt.
Hoa: Hoa nhỏ, màu trắng, mọc đơn lẻ hoặc thành chùm ở kẽ lá, rất thơm.
Quả: Quả hình cầu hơi dẹt, vỏ mỏng, dễ bóc. Khi chín vỏ chuyển màu vàng cam.
[Gợi ý chèn hình ảnh cây trần bì: cây quýt mang quả chín và vỏ quýt khô sau bào chế]
Dược liệu thành phẩm có dạng mảnh vỏ cong, dày khoảng 1–2mm. Mặt ngoài màu nâu cam hoặc nâu đỏ, có nhiều túi tinh dầu lõm nhỏ. Mặt trong màu trắng ngà, xốp. Vị thuốc có mùi thơm, vị cay và hơi đắng.
Vỏ quýt được thu hái vào mùa quả chín, thường từ tháng 10 đến tháng 12. Sau khi bóc, vỏ được phơi nắng nhẹ hoặc sấy ở nhiệt độ thấp đến khô.
Điểm cốt lõi nằm ở chữ "trần", nghĩa là cũ, lâu năm. Theo Đông y, vỏ quýt càng để lâu càng tốt. Vỏ mới có tinh dầu nhiều, vị cay nóng mạnh, dễ gây táo, hao khí. Sau thời gian lưu trữ, lượng tinh dầu gây kích ứng giảm bớt. Tính thuốc trở nên ôn hòa, mùi thơm dịu và tác dụng lý khí tốt hơn.
Thông thường, vỏ quýt cần bảo quản tối thiểu 1 năm mới đạt chuẩn làm thuốc. Loại để 3 năm trở lên được đánh giá cao hơn. Một số loại trần bì nổi tiếng được lưu trữ hàng chục năm, có giá trị rất cao.
Khi dùng, người ta thường cạo bỏ bớt lớp cùi trắng bên trong, cắt thành sợi nhỏ. Tùy mục đích, vị thuốc có thể dùng sống, sao qua hoặc tẩm nước muối, nước gừng để tăng tác dụng.
Trần bì có tác dụng lý khí, kiện tỳ, hóa đờm và hỗ trợ tiêu hóa. Vị thuốc thường được dùng khi bị ho nhiều đờm, đầy bụng, khó tiêu hoặc buồn nôn.
Theo Đông y, vị thuốc có đặc tính như sau:
|
Đặc điểm |
Mô tả |
|
Tính vị |
Vị cay, đắng, tính ấm |
|
Quy kinh |
Tỳ, Phế |
|
Công năng |
Lý khí, kiện tỳ, táo thấp, hóa đờm |
|
Chủ trị |
Ho đờm, tức ngực, đầy bụng, ăn kém, buồn nôn |
Có thể hiểu đơn giản các công năng chính:
Lý khí: Điều hòa sự vận hành của khí trong cơ thể. Giúp giảm cảm giác đầy trướng, tức ngực, ợ hơi.
Kiện tỳ: Tỳ được xem là tạng chủ về tiêu hóa. Vị thuốc giúp tỳ vị hoạt động tốt, ăn ngon hơn.
Táo thấp, hóa đờm: Đông y cho rằng "tỳ là nguồn sinh đờm, phế là nơi chứa đờm". Khi tỳ yếu, thấp trệ sinh đờm, đọng lại ở phổi gây ho. Vị thuốc tác động cả hai kinh nên hóa đờm hiệu quả từ gốc.
Các nghiên cứu dược lý đã phân tích được nhiều hoạt chất quan trọng trong vỏ quýt khô:
Tinh dầu: Chiếm khoảng 1,5–2%, thành phần chính là limonen. Tinh dầu kích thích nhẹ đường tiêu hóa, tăng tiết dịch vị, giúp giảm đầy hơi.
Hesperidin: Một flavonoid có tác dụng chống oxy hóa và kháng viêm. Hoạt chất này còn hỗ trợ tăng độ bền thành mạch máu.
Nobiletin và tangeretin: Hai flavonoid được nghiên cứu nhiều về khả năng kháng viêm, điều hòa chuyển hóa lipid.
Đối với hệ hô hấp, tinh dầu có tác dụng long đờm, giúp đờm loãng và dễ khạc ra. Một số nghiên cứu trên động vật ghi nhận chiết xuất vỏ quýt có tác dụng giãn nhẹ cơ trơn phế quản. Kết hợp với đặc tính kháng viêm của flavonoid, điều này lý giải công dụng giảm ho đờm của vị thuốc.
Với hệ tiêu hóa, dược liệu giúp điều hòa nhu động ruột. Nhờ vậy, nó làm giảm tình trạng đầy hơi, chướng bụng sau ăn.
Trần bì giảm cân không phải là phương pháp làm tiêu mỡ nhanh chóng. Vị thuốc chỉ đóng vai trò hỗ trợ kiểm soát cân nặng khi kết hợp với chế độ ăn uống và vận động hợp lý.
Cơ chế hỗ trợ được giải thích như sau:
Giảm lipid máu: Một số nghiên cứu trên động vật cho thấy nobiletin và hesperidin giúp giảm cholesterol, triglyceride. Tuy nhiên, bằng chứng trên người còn hạn chế.
Cải thiện tiêu hóa: Khi tiêu hóa tốt, cơ thể giảm tích tụ thấp trệ, bớt cảm giác nặng nề, đầy bụng.
Tạo cảm giác dễ chịu sau ăn: Uống trà vỏ quýt giúp giảm thói quen ăn vặt, hạn chế nạp thêm năng lượng.
Cách dùng an toàn: Mỗi ngày có thể hãm 3–6g vỏ quýt khô với nước sôi, uống thay trà sau bữa ăn. Không nên dùng liều cao kéo dài hoặc thay thế bữa ăn. Người có bệnh lý chuyển hóa cần hỏi ý kiến bác sĩ trước khi áp dụng.
Các bài thuốc dưới đây mang tính tham khảo. Bạn nên tham vấn thầy thuốc Y học cổ truyền để được gia giảm phù hợp thể trạng.
Bài thuốc kinh điển được sử dụng là Nhị trần thang, phù hợp với người ho nhiều đờm trắng, tức ngực, buồn nôn.
Thành phần: Trần bì 8g, bán hạ chế 8g, phục linh 12g, cam thảo 4g, sinh khương 3 lát.
Cách dùng: Sắc với 600ml nước còn 200ml, chia 2 lần uống trong ngày khi thuốc còn ấm.
Tên bài thuốc có chữ "nhị trần" vì dùng hai vị càng để lâu càng tốt là trần bì và bán hạ. Bán hạ phải được chế biến đúng cách để loại bỏ độc tính trước khi dùng.
Đây là bài thuốc đơn giản, dễ thực hiện tại nhà khi ăn uống không tiêu hoặc bị lạnh bụng.
Thành phần: Vỏ quýt khô 8g, sinh khương (gừng tươi) 4g, cam thảo 4g.
Cách dùng: Sắc với 400ml nước còn 150ml, uống ấm sau bữa ăn. Dùng 3–5 ngày.
Gừng tươi có tác dụng ôn trung, chỉ nôn. Cam thảo giúp điều hòa các vị thuốc và làm dịu niêm mạc dạ dày. Khi kết hợp với vỏ quýt, bài thuốc giúp giảm đầy trướng và cảm giác buồn nôn khá rõ.
Bài thuốc Hương sa lục quân tử thang thường dùng cho người đau dạ dày thể tỳ vị hư hàn. Biểu hiện thường gặp là đau âm ỉ vùng thượng vị, ăn kém, đầy bụng, mệt mỏi.
Thành phần: Đảng sâm 12g, bạch truật 10g, phục linh 10g, chích cam thảo 4g, bán hạ chế 8g, trần bì 6g, mộc hương 6g, sa nhân 4g.
Cách dùng: Sắc uống ngày 1 thang, chia 2 lần.
Viêm loét dạ dày cần được chẩn đoán và điều trị theo phác đồ, đặc biệt khi có vi khuẩn H. pylori. Bài thuốc chỉ nên dùng hỗ trợ, không tự ý thay thế thuốc Tây y.
Vị thuốc có tính ấm và vị cay, dễ gây táo, hao tân dịch. Vì vậy, các đối tượng sau không nên dùng:
Người âm hư ho khan: Ho không đờm, họng khô, miệng khát, lòng bàn tay chân nóng.
Người bị thổ huyết, ho ra máu: Tính ấm và tác dụng hành khí có thể làm tình trạng xuất huyết nặng hơn.
Người thực nhiệt: Sốt cao, miệng khô đắng, táo bón, lưỡi đỏ.
Người khí hư nặng: Mệt mỏi, hơi thở ngắn, ra mồ hôi nhiều. Dùng lâu dễ làm hao khí.
Phụ nữ có thai và người đang dùng thuốc điều trị bệnh mạn tính nên hỏi ý kiến bác sĩ trước khi dùng.
Liều dùng thông thường theo tài liệu Đông y là 4–12g mỗi ngày, dạng sắc hoặc hãm trà. Ở liều này, vị thuốc khá an toàn với đa số người dùng.
Tuy nhiên, dùng quá liều hoặc kéo dài có thể gặp một số tác dụng không mong muốn:
Khô miệng, khô họng: Do tính ấm táo của vị thuốc.
Nóng trong, táo bón: Thường gặp ở người vốn có cơ địa nhiệt.
Kích ứng dạ dày: Khi dùng vỏ quýt mới, chưa để đủ lâu, tinh dầu còn nhiều.
Dị ứng: Hiếm gặp, chủ yếu ở người mẫn cảm với họ cam quýt.
Để chọn được dược liệu chất lượng, bạn có thể dựa vào các tiêu chí sau:
Màu sắc: Mặt ngoài nâu cam đến nâu đỏ, đều màu. Tránh loại có màu quá tươi hoặc có đốm lạ.
Mùi hương: Thơm dịu, ấm. Loại để lâu năm có mùi thơm sâu, không hắc.
Kết cấu: Khô giòn, bẻ dễ gãy, không ẩm dính.
Nguồn gốc: Ưu tiên mua tại nhà thuốc Đông y uy tín, có nguồn gốc rõ ràng.
Về bảo quản, vỏ quýt khô rất dễ hút ẩm và nấm mốc. Bạn nên cho vào hũ thủy tinh hoặc túi kín, đặt nơi khô ráo, thoáng mát, tránh ánh nắng trực tiếp. Vào mùa nồm ẩm, nên đem phơi nắng nhẹ hoặc sấy lại định kỳ. Nếu thấy mốc trắng, mốc xanh hoặc mùi lạ, cần bỏ đi, không dùng.
Nhị trần thang cho thấy một nguyên tắc quen thuộc của Đông y: muốn giảm ho, cần xử lý cả đờm lẫn gốc gây đờm. Tinh thần kết hợp thảo dược ấy cũng là nền tảng của viên ngậm Thiên Môn 400 Bổ Phổi Premium, một thực phẩm bảo vệ sức khỏe do Titafa phát triển.
Sản phẩm là sự phối hợp giữa nhóm dược liệu truyền thống gồm thiên môn, mạch môn, xạ can, kha tử và cao lá thường xuân. Thêm vào đó là tinh dầu bạc hà, gừng và húng chanh, tạo cảm giác mát dịu khi ngậm. Viên ngậm giúp hỗ trợ làm dịu cổ họng, giảm cảm giác khó chịu do ho, ho có đờm, rát họng và khản tiếng do viêm họng, viêm phế quản.
Sản phẩm phù hợp với trẻ từ 6 tuổi và người lớn. Trẻ 6–12 tuổi ngậm 1 viên mỗi lần, ngày 3 lần. Từ 12 tuổi trở lên ngậm 1 viên mỗi lần, ngày 4 lần. Không dùng cho trẻ có tiền sử động kinh, co giật do sốt cao, người tiểu đường, người tỳ vị hư hàn, hay đi ngoài phân lỏng hoặc mẫn cảm với thành phần. Người đang dùng thuốc nên hỏi ý kiến chuyên gia y tế trước khi sử dụng.
Sản phẩm này không phải là thuốc và không có tác dụng thay thế thuốc chữa bệnh.
Vỏ quýt phơi khô, để lâu năm là vị thuốc quen thuộc nhưng giá trị trong Đông y. Với tính cay, đắng, ấm, quy kinh Tỳ và Phế, dược liệu giúp lý khí, kiện tỳ, hóa đờm hiệu quả. Y học hiện đại cũng ghi nhận vai trò của tinh dầu và các flavonoid như hesperidin, nobiletin trong kháng viêm, long đờm và hỗ trợ tiêu hóa.
Nếu bạn đang cần một giải pháp tiện lợi để chăm sóc cổ họng khi ho, rát họng hay nhiều đờm, có thể tham khảo viên ngậm Thiên Môn 400 Bổ Phổi Premium. Sản phẩm có thể mua tại các nhà thuốc, quầy thuốc trên toàn quốc hoặc đặt hàng trực tuyến tại cửa hàng Titafa. Để được tư vấn thêm, bạn có thể gọi hotline 1900 2163.
---------------
Xem thêm:
1. Lá Hen (Cây Bồng Bồng): Tác Dụng Với Bệnh Hen Suyễn Và Cảnh Báo Độc Tính
2. Tang Bạch Bì Là Gì? Một Số Tác Dụng Từ Vị Thuốc Tang Bạch Bì Đối Với Sức Khỏe
Mất ngủ, trằn trọc về đêm, đau nhức xương khớp là những phiền toái khá phổ biến ở người trung niên và cao tuổi.
Vỏ quýt phơi khô là thứ quen thuộc trong gian bếp của nhiều gia đình Việt.
Hen suyễn là bệnh hô hấp mạn tính khá phổ biến ở Việt Nam. Người bệnh thường khó thở, khò khè, ho kéo dài, nhất là khi trời trở lạnh.
Cây dâu tằm quen thuộc với người Việt qua lá nuôi tằm và quả chín mọng. Ít ai biết phần vỏ rễ nằm sâu dưới đất lại là một vị thuốc quý trong Đông y, có tên tang bạch bì.
Bách bộ là một vị thuốc quen thuộc trong Đông y. Ông bà ta thường dùng nó để chữa ho lâu ngày và trị giun kim cho trẻ.
